Stenoza kręgosłupa oznacza zwężenie przestrzeni, w której przebiegają struktury układu nerwowego – rdzeń kręgowy, korzenie nerwowe, czy nerwy rdzeniowe. Może dotyczyć kanału kręgowego lub otworów międzykręgowych.
Samo stwierdzenie stenozy w rezonansie magnetycznym nie oznacza jednak, że to właśnie ona powoduje ból. Zwężenia kręgosłupa są częste, szczególnie wraz z wiekiem, i mogą występować również u osób, które nie mają żadnych dolegliwości. Dlatego w ocenie pacjenta znaczenie ma nie tylko wynik badania obrazowego, ale również objawy, badanie neurologiczne i sposób, w jaki dolegliwości wpływają na codzienne funkcjonowanie.
W tym artykule wyjaśniamy, czym jest stenoza kręgosłupa, jakie są jej rodzaje, skąd się bierze, jakie może powodować objawy oraz jakie możliwości leczenia daje fizjoterapia i leczenie operacyjne.
Czym jest stenoza kręgosłupa
Wzdłuż całego kręgosłupa biegnie otwór nazywany kanałem kręgowym. W jego wnętrzu znajduje się rdzeń kręgowy, który kończy się na poziomie L1/L2. Dalej kanał ten wypełniają korzenie nerwowe, tworzące tzw. ogon koński. Z kolei z każdego poziomu kręgosłupa wychodzą nerwy rdzeniowe, które następnie kierują się do poszczególnych części ciała. Stenoza kręgosłupa to zwężenie przestrzeni, przez którą przebiegają te struktury.
Zwężenie to może więc dotyczyć:
- kanału kręgowego,
- otworu międzykręgowego.
Do stenozy mogą prowadzić różne zmiany strukturalne. Najczęściej są one związane z procesem zwyrodnieniowym, który z czasem może obejmować krążki międzykręgowe, stawy międzywyrostkowe, więzadła oraz inne struktury współtworzące kanał kręgowy.
W wyniku stenozy może dojść do podrażnienia lub ucisku struktur nerwowych. Warto jednak od razu podkreślić jedną rzecz: stenoza widoczna w rezonansie nie jest automatycznie winowajcą dolegliwości pacjenta. Badania obrazowe, owszem, pokazują zmiany strukturalne, ale ich znaczenie należy oceniać w kontekście objawów pacjenta. Zwężenia kanału kręgowego występują również u osób bez dolegliwości, a ich częstość rośnie wraz z wiekiem. Dlatego dwie osoby z podobnym opisem rezonansu mogą funkcjonować zupełnie inaczej.
Jak powstaje stenoza
Stenoza niekoniecznie jest jedną konkretną zmianą. Do zwężenia przestrzeni w obrębie kręgosłupa mogą prowadzić jednocześnie lub z osobna:
- zmniejszenie wysokości krążka międzykręgowego,
- uwypuklenia lub przepukliny krążka,
- powiększenie i zmiany zwyrodnieniowe stawów międzywyrostkowych,
- pogrubienie więzadeł,
- zmiany związane z kręgozmykiem,
- zmiany kostne ograniczające przestrzeń dla struktur nerwowych.
W efekcie przestrzeń dostępna dla nerwów może stopniowo się zmniejszać.
Stenoza może mieć również inne przyczyny, między innymi wrodzone lub rozwojowe zwężenie kanału, urazy, niektóre choroby oraz – znacznie rzadziej – procesy nowotworowe. Warto więc pamiętać, że nie każda stenoza jest wynikiem dokładnie tego samego procesu.
Szerokość kanału kręgowego - czy kilka milimetrów ma znaczenie?
Szerokość kanału kręgowego różni się względem odcinka (szyjny, piersiowy, lędźwiowy), czy płci. Istnieją też indywidualne uwarunkowania poszczególnych osób, które naturalnie mają szeroki lub wąski kanał kręgowy. Średnie wyniki szerokości dla poszczególnych odcinków, to:
- szyjny – 13-20 mm
- piersiowy – 11-13 mm
- lędźwiowy – 15-19 mm
Biorąc więc pod uwagę, że fizjologiczna szerokość kanału kręgowego to zaledwie 1-2 cm, to w tej sytuacji nawet 1-2 mm okazuje się być dużo.
Stenoza kręgowa oceniana jest przez radiologa przy pomocy różnych klasyfikacji, które biorą pod uwagę m.in. zmianę w szerokości kanału kręgowego, czy kompresję na struktury nerwowe. Mówi się więc z grubsza o 4 stopniach stenozy:
- 0 – brak stenozy;
- 1 – mała stenoza, bez ucisku na struktury nerwowe;
- 2 – wyraźna stenoza, bez ucisku na struktury nerwowe (stenoza względna);
- 3 – duża stenoza uciskająca na struktury nerwowe (stenoza bezwzględna).
Kogo dotyczy stenoza?
Najczęściej mówi się o stenozie w kontekście osób starszych, ponieważ związane z wiekiem zmiany zwyrodnieniowe zwiększają prawdopodobieństwo zwężenia przestrzeni w obrębie kręgosłupa. Nie oznacza to jednak, że stenoza występuje wyłącznie u seniorów. Znaczenie mogą mieć również:
- budowa anatomiczna kanału kręgowego,
- przebyte urazy,
- wcześniejsze operacje kręgosłupa,
- kręgozmyk,
- zmiany w obrębie krążków międzykręgowych,
- inne choroby kręgosłupa.
Szukasz pomocy fizjoterapeuty z Katowic?
Objawy stenozy kręgosłupa
Objawy zależą od lokalizacji stenozy i tego, jakie struktury nerwowe są zaangażowane. Mogą pojawić się między innymi:
- ból kręgosłupa,
- ból promieniujący do pośladka lub kończyny,
- mrowienie,
- drętwienie,
- uczucie osłabienia kończyny,
- zmniejszenie tolerancji chodzenia lub stania,
- uczucie ciężkości lub zmęczenia nóg,
- zaburzenia czucia.
W przypadku stenozy lędźwiowej szczególnie charakterystyczny jest obraz tzw. chromania neurogennego. Pacjent może odczuwać ból, drętwienie, mrowienie, osłabienie lub zmęczenie nóg podczas stania albo chodzenia. Objawy mogą zmniejszać się po zmianie pozycji, dlatego osoby z tą stenozą mogą mięć potrzebę częstego pochylania się lub siadania.
Stenoza w odcinku szyjnym lub piersiowym może powodować nietypowe objawy. Bo z jednej strony nie ma tam żadnych nerwów, które unerwiałyby nogi czy okolicę kroczą. Przez to jednak, że może dochodzić do ucisku na rdzeń kręgowy, to zaburzeniu mogą ulegać tzw. Drogi nerwowe. Tym samym stenoza szyjna może powodować kłopoty z chodzeniem (mielopatia szyjna).
Jak diagnozuje się stenozę?
Rozpoznanie stenozy nie powinno opierać się wyłącznie na wyniku rezonansu.
Wywiad
Pierwszym elementem jest dokładne zebranie informacji o objawach. Znaczenie ma między innymi:
- gdzie pojawia się ból,
- czy promieniuje do kończyny,
- co go nasila,
- co przynosi ulgę,
- jak długo można chodzić lub stać,
- czy występują drętwienie lub mrowienie,
- czy pojawiło się osłabienie mięśni,
- jak objawy wpływają na codzienne funkcjonowanie.
Badanie fizykalne i neurologiczne
W zależności od objawów można oceniać między innymi siłę mięśniową, czucie, odruchy, koordynację, sposób chodzenia oraz inne funkcje układu nerwowego. Nie chodzi więc tylko o znalezienie miejsca, które „boli”. Celem jest odpowiedź na pytanie:
Jak funkcjonuje pacjent i czy występują objawy wskazujące na zajęcie struktur nerwowych?
Badania obrazowe
Rezonans magnetyczny jest bardzo przydatnym badaniem do oceny struktur kręgosłupa i przestrzeni, w których przebiegają struktury nerwowe. Należy jednak pamiętać, że wynik MRI powinien być interpretowany w kontekście obrazu klinicznego i działać w myśl zasady:
Rezonans pokazuje, jak wygląda kręgosłup. Badanie kliniczne pomaga ocenić, jakie znaczenie mają te zmiany dla konkretnego człowieka.
Leczenie stenozy
Sposób leczenia zależy między innymi od lokalizacji stenozy, nasilenia objawów, występowania deficytów neurologicznych oraz wpływu problemu na codzienne funkcjonowanie. Dlatego nie ma jednego schematu odpowiedniego dla każdego pacjenta.
W zależności od sytuacji leczenie może obejmować:
- edukację i modyfikację aktywności,
- ćwiczenia i rehabilitację,
- leczenie farmakologiczne,
- inne metody leczenia zachowawczego,
- leczenie operacyjne.
Fizjoterapia stenozy kręgosłupa
W zależności od rodzaju zmian, które doprowadzają do powstania stenozy oraz wieku pacjenta, fizjoterapia będzie miała inne „możliwości”. Na pewno ciężko obiecywać, że z pomocą fizjoterapii cofnie się stenozę. Celem jest raczej poprawa funkcjonowania pacjenta i zmniejszenie dolegliwości POMIMO WYSTĘPUJĄCEJ STENOZY.
W zależności od przypadku fizjoterapia może obejmować kilka elementów.
Edukacja
Pacjent powinien wiedzieć, z czym ma do czynienia i jak interpretować swoje objawy. Szczególnie ważne jest zrozumienie, że wynik rezonansu nie zawsze określa możliwości funkcjonalne człowieka. Niektóre osoby ze znacznymi zmianami strukturalnymi funkcjonują stosunkowo dobrze, podczas gdy u innych nawet mniejsze zmiany mogą wiązać się z istotnymi dolegliwościami.
Poza tą wiedzą, uczymy też pacjentów, jak funkcjonować i radzić sobie z normalnymi czynnościami dnia codziennego.
Odpowiednio dobrane ćwiczenia
Ćwiczenia są jednym z najważniejszych elementów rehabilitacji. Ich dobór powinien zależeć od objawów, możliwości pacjenta, jego wieku, poziomu sprawności, współwystępujących chorób i dolegliwości oraz celów terapii. Dlatego też nie istnieje jeden zestaw ćwiczeń odpowiedni dla każdego pacjenta ze stenozą. Wymienić tu można:
- ćwiczenia siłowe,
- ćwiczenia równoważne,
- ćwiczenia zgięciowe,
- ćwiczenia stabilizacyjne,
- ćwiczenia oddechowe,
- i wiele innych.
W przypadku stenozy lędźwiowej ważnym celem może być nie tylko zmniejszenie bólu, ale również zwiększenie dystansu, który pacjent jest w stanie przejść bez nasilania objawów.
Terapia manualna
Terapia manualna może być wykorzystana jako jeden z elementów postępowania, jeżeli wynika to z badania i potrzeb pacjenta. Z jej pomocą można na przykład:
- rozmasować napięte mięśnie;
- zmobilizować stawy, które potrzebują więcej ruchomości;
- wykonać neuromobilizację nerwów.
Nie należy jednak przedstawiać jej jako sposobu na „usunięcie” zwężenia.
Szukasz pomocy fizjoterapeuty z Katowic?
Leczenie operacyjne stenozy
Jeśli terapia zachowawcza nie przynosi efektów, to konieczna jest konsultacja z neurochirurgiem lub neuroortopedą. Część lekarzy próbuje rozpocząć leczenie od terapii Orthokine. Jeśli jednak i ta forma zawiedzie, to pojawia się decyzja (po odpowiedniej kwalifikacji) o leczeniu operacyjnym, polegającym na dekompresji, której celem jest zwiększenie przestrzeni dla struktur nerwowych.
Kiedy ze stenozą trzeba skonsultować się pilnie z lekarzem?
Większość przypadków bólu kręgosłupa nie jest stanem nagłym, ale niektóre objawy neurologiczne wymagają szybkiej oceny medycznej.
Szczególnie niepokojące są między innymi:
- szybko narastające osłabienie kończyny lub kończyn,
- poważne zaburzenia chodu,
- nowe zaburzenia kontroli oddawania moczu lub stolca,
- zaburzenia czucia w okolicy krocza i pośladków,
- gwałtowne pogorszenie funkcji neurologicznych.
Takie objawy mogą wskazywać na poważne zaburzenie funkcji struktur nerwowych i wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.
Rehabilitacja stenozy kręgosłupa w Got Ur Back
Rehabilitację w Got Ur Back w Katowicach rozpoczynamy od dokładnego wywiadu i badania.
Chcemy przede wszystkim ustalić:
- jakie objawy występują,
- kiedy się pojawiają,
- co je nasila i co przynosi ulgę,
- jak wpływają na chodzenie, pracę, sen, sport i codzienne życie,
- czy występują objawy neurologiczne,
- jakie są możliwości i ograniczenia pacjenta,
- jaki powinien być kolejny etap postępowania.
Na tej podstawie dobieramy odpowiednie elementy terapii.
W zależności od sytuacji może to być między innymi terapia manualna, jednak trzon terapii stenozy stanowi trening medyczny i edukacja dotycząca codziennej aktywności.
Chcesz zobaczyć, jak może wyglądać rehabilitacja pacjenta ze stenozą lędźwiową? Przeczytaj historię pacjenta, u którego jednym z głównych problemów był ból nogi i ograniczenie chodzenia. Link: Stenoza lędźwiowa i ból nogi – historia pacjenta.
FAQ - najczęstsze pytania pacjentów o stenozę kręgosłupa
Czy stenoza kręgosłupa zawsze powoduje ból?
Nie. Stenoza widoczna w badaniu obrazowym może występować również u osób bez objawów. Dlatego też ból nie występuje w każdym przypadku.
Czy ze stenozą można ćwiczyć?
W większości przypadków tak. Trening medyczny jest wręcz najważniejszym elementem fizjoterapii w leczeniu stenozy. Jego forma i intensywność jest jednak dostosowana do każdego przypadku z osobna.
Czy stenoza kręgosłupa zawsze wymaga operacji?
Nie. U części pacjentów możliwe jest leczenie zachowawcze, obejmujące m.in. rehabilitację. Operację rozważa się w zależności od objawów, ograniczenia funkcjonowania, stanu neurologicznego oraz braku odpowiedzi na wcześniejsze leczenie.
Czy stenoza kręgosłupa może się cofnąć?
Jeśli stenoza wynika z zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych, to są małe szanse, by leczenie zachowawcze cofnęło stenozę. Rehabilitacja skupia się na zmniejszeniu dolegliwości i poprawie funkcjonowania pacjenta POMIMO współwystępowania stenozy. I nawet jeśli stan pacjenta się poprawia, to obraz w MRI może się nie zmieniać.
Autor:
dr Mateusz Pawlukiewicz – fizjoterapeuta z ponad 10-letnim doświadczeniem klinicznym, specjalizujący się w problemach ortopedycznych, szczególnie w leczeniu bólu kręgosłupa. Pracuje z pacjentami w gabinecie Got Ur Back w centrum Katowic (ul. Słowackiego 51/4).
Szukasz pomocy fizjoterapeuty z Katowic?